पंडित विष्णू दिगंबर पलुस्कर

पंडित विष्णू दिगंबर पलुस्कर  (Pandit Vishnu Digambar Paluskar) हे हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीताचे एक महान गायक, संगीत शिक्षक, संगीतकार आणि संगीत प्रसारक होते. त्यांना भारतीय शास्त्रीय संगीताला सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचवण्याचे आणि संगीतकारांना समाजात मान-सन्मान मिळवून देण्याचे श्रेय जाते.

 

जन्म आणि प्रारंभिक जीवन

– *जन्म*: १८ ऑगस्ट १८७२ रोजी महाराष्ट्रातील कुरुंदवाड (तत्कालीन बॉम्बे प्रेसिडेन्सी) येथे चितपावन ब्राह्मण कुटुंबात झाला.

– त्यांचे मूळ आडनाव गाडगीळ होते, पण पलूस (सांगलीजवळील) गावाशी संबंध असल्याने ते पलुस्कर म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

– वडील दिगंबर गोपाळ पलुस्कर हे प्रसिद्ध कीर्तनकार होते.

– बालपणातच दत्त जयंतीच्या निमित्ताने फटाक्याचा (आतिशबाजी) स्फोट झाल्याने त्यांच्या दोन्ही डोळ्यांची दृष्टी गेली. मिरजच्या राजांच्या सल्ल्याने त्यांनी ग्वाल्हेर घराण्याचे पंडित बालकृष्णबुवा इचलकरंजीकर यांच्याकडे १२ वर्षे कठोर परिश्रमाने संगीत शिक्षण घेतले.

 

 प्रमुख योगदान

– त्यांनी संगीताला दरबार आणि मंदिरांपुरते मर्यादित न ठेवता सामान्य जनतेपर्यंत नेले.

– *गांधर्व महाविद्यालय*ची स्थापना ५ मे १९०१ रोजी लाहोर येथे केली. हे भारतातील पहिले असे संगीत विद्यालय होते जे सरकारी संरक्षणाऐवजी जनतेच्या सहकार्याने आणि देणग्यांवर चालत असे. नंतर त्यांनी बॉम्बे (मुंबई) येथेही त्याची शाखा उघडली.

– संगीत शिक्षणाला व्यवस्थित स्वरूप दिले आणि ते सर्व वर्गांसाठी सुलभ केले.

– अनेक पुस्तके लिहिली, जसे *संगीत बाल प्रकाश* (तीन खंड) आणि रागांवर १८ खंड.

– *रघुपति राघव राजा राम* या भजनाची मूळ धुन (राग मिश्र गारा) त्यांनी गायली, ज्याला महात्मा गांधींनी नमक सत्याग्रहादरम्यान लोकप्रिय केले.

– *वंदे मातरम्* ला आज ऐकल्या जाणाऱ्या धुनमध्ये व्यवस्थित करण्याचे श्रेयही त्यांना जाते.

– त्यांचे प्रमुख शिष्य – *पंडित ओंकारनाथ ठाकुर, *विनायक राव पटवर्धन, *नारायण राव व्यास,

*बी. आर. देवधर,* आणि त्यांचे पुत्र *डी. वी. पलुस्कर,* (दत्तात्रेय विष्णू पलुस्कर) यांसारखे थोर गायक.

 

व्यक्तिमत्त्व आणि वारसा

– ते संगीताला ईश्वर भक्ती आणि दिव्यतेचे माध्यम मानत असत.

– आर्थिक अडचणी असूनही संगीत शिक्षण जन-जनांपर्यंत पोहोचवण्याचा संकल्प त्यांनी पूर्ण केला.

– २१ ऑगस्ट १९३१ रोजी नाशिक येथे त्यांचे निधन झाले (वय फक्त ५९ वर्षे).

– भारत सरकारने १९७३ मध्ये त्यांच्या स्मृतीत टपाल तिकीट जारी केले.

– आजही गांधर्व महाविद्यालयाच्या शाखा (जसे दिल्ली, मुंबई इ.) त्यांचे योगदान जिवंत ठेवत आहेत.

 

पंडित विष्णू दिगंबर पलुस्कर यांना “संगीताचा उद्धारक” आणि “हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीताचा पुनरुज्जीवनकर्ता” म्हणून स्मरण केले जाते. ते अंधकारात राहूनही संगीताची ज्योत संपूर्ण देशात पसरवणारे महान संगीतज्ञ होते.